Elma Čavčić – Geen zwart gat
Het verhaal van Elma Čavčić biedt inzicht in hoe kunstenaarschap wordt beïnvloed door achtergrond, opleiding en maatschappelijke verwachtingen. Čavčić laat zien hoe persoonlijke geschiedenis, migratie-ervaringen en familieverhalen richting geven aan haar werk. Ze deelt haar ervaringen met de structurele verschillen tussen kunstopleidingen en de gevolgen daarvan voor de professionele kansen van kunstenaars.
Op de middelbare school was het mijn droom om operatieassistent te worden. Mijn moeder maakte schoon in operatiekamers en regelde dat ik een dagje mee mocht lopen in het ziekenhuis om kennis te maken met het vak. Helaas kwam ik niet door de strenge selectieprocedure voor de opleiding en moest ik in korte tijd een ander plan bedenken. Omdat er al vaker tegen me was gezegd dat ik zo goed kon tekenen, oriënteerde ik me op de creatieve sector. Ik wist niets van kunst of kunstenaars en had geen idee dat er zoiets als de kunstacademie bestond. Ik ging ervan uit dat ik mijn ouders niet zou kunnen overtuigen dat Fine Art een goede keuze was, daarom koos ik voor de docentenopleiding. Mijn ouders begrepen er niets van. Ze hadden gehoopt dat ik manager of advocaat zou worden, en maakten zich zorgen dat ik met kunst geen goede toekomst zou kunnen opbouwen. Ik weet dat ze zelfs tot God gebeden hebben dat ik niet zou worden aangenomen.

Op de HKU kwam ik in een fijne klas terecht waar voor elkaar gezorgd werd. Het ging er heel democratisch aan toe en tijdens het eindexamenjaar deden we wekelijks een check-in om te kijken of het goed ging met iedereen. Een groot verschil tussen de docentenopleiding en Fine Art is dat je als student een andere behandeling krijgt. De Fine Art studenten vertelden over pittige beoordelingen en confronterende gesprekken met docenten. Wij werden niet zo hard aangepakt en vooral getraind in het toegankelijk maken van een kunstwerk. Het waren gescheiden communities die nergens samen kwamen. Ik probeerde dit te doorbreken door tijdens pauzes bewust contact te zoeken met studenten van andere afdelingen. Dat had waarschijnlijk ook te maken met dat ik regelmatig twijfelde of ik toch niet voor Fine Art moest kiezen.
Uiteindelijk ben ik op de docentenopleiding gebleven. Gelukkig werd er voor onze lichting voor het eerst een uitzondering gemaakt met betrekking tot het afstuderen: tijdens de Graduation Show mochten wij samen met de Fine Art studenten ons werk presenteren. Galeriehouders en verzamelaars zagen door het hoge niveau van onze klas geen verschil tussen beide afdelingen en zo kwam het dat ook wij werden vermeld in belangrijke artikelen van bijvoorbeeld Metropolis M. Achteraf heb ik er spijt van dat ik nooit de knoop heb doorgehakt om naar Fine Art te gaan omdat ik denk dat mijn carrière anders was verlopen. Medestudenten die deze stap wel hadden gezet, kregen erna meer kansen. Bij het afstuderen kwamen ze in aanmerking voor allerlei prijzen die niet toegankelijk waren voor studenten van de docentenopleiding: een atelier voor een jaar of een geldbedrag waarmee je een vliegende start in de kunstwereld kunt maken. En de kunstprojecten waar zij voor uitgenodigd werden bevonden zich in een beter netwerk. Ik had niet verwacht dat het verschil tussen beide afdelingen zo groot zou zijn: wat dat betreft had ik beter geïnformeerd willen worden door de academie. En omdat de docenten die ons les gaven succesvolle kunstenaars waren, werd dit beeld nog meer vertekend. Achteraf zie ik dat zij uitzonderingen waren en dat de vrouwelijke docenten vaker betrokken waren bij sociaal-maatschappelijke kunstprojecten terwijl de mannelijke docenten wel een carrière in de kunstwereld hadden.
Van mijn lichting zijn er maar weinig die zo actief zijn in de kunstwereld als ik
Wat ons ook niet werd verteld, is dat je met een docentenopleiding geen aanspraak kon maken op de bijdrage Jong Talent van het Mondriaan Fonds. Dit zat me zo dwars dat ik contact met het Mondriaan Fonds heb opgenomen om aan te geven dat ik de spelregels niet eerlijk vond. Ik stond op het punt om mijn diploma te vervalsen toen in 2020 het Mondriaan Fonds liet weten dat ze de regels hadden aangepast. Inclusie en diversiteit stonden inmiddels hoog op de agenda van de kunstwereld en ze wilde met een set aan maatregelen de toegang tot subsidies voor een brede groep kunstenaars vergroten. Op de valreep kon ik toch nog een aanvraag Jong Talent doen, die gelukkig werd gehonoreerd. Door deze toekenning voelde ik me eindelijk serieus genomen door de kunstwereld. Van mijn lichting zijn er maar weinig die zo actief zijn in de kunstwereld als ik. De meeste van mijn oud-klasgenoten durven zich, na jaren van stilstand, niet meer openlijk als kunstenaar te presenteren. Zonder de vertrouwdheid van de academie is de kunstwereld voor velen geen fijne of veilige omgeving.
Op de docentenopleiding was er minder focus op je eigen ontwikkeling, het ondernemerschap en de stap naar zelfstandig functioneren als kunstenaar. Ik was de enige in mijn klas die in het afstudeerjaar al een atelier huurde. De dag na mijn afstuderen ben ik gewoon aan het werk gegaan. Het zwarte gat was op mij niet van toepassing. Na de academie was mijn motto lang: ‘fake it till you make it’ en ging ik op zoek naar mogelijkheden om me verder te ontwikkelen. Omdat ik zo weinig over de kunstwereld had geleerd, meldde ik me aan voor de Bcademie: een initiatief van Alex Jacobs en Daan den Houter om de kloof tussen het behalen van een diploma aan een kunstacademie en de autonome beroepspraktijk te overbruggen. Samen met afgestudeerde kunstenaars uit het hele land kwamen we één keer per maand samen voor werkbesprekingen, bezoeken aan kunstinitiatieven of aan gevestigde en succesvolle kunstenaars. Dit traject heeft me veel waardevolle contacten opgeleverd en we exposeerden samen bij This Art Fair.
Een groot voordeel van de docentenopleiding is dat je makkelijk een baan kunt vinden. Met drie dagen werken in het onderwijs kon ik mezelf onderhouden, mijn atelier betalen, goede materialen aanschaffen, en hield ik genoeg tijd over voor mijn kunstenaarspraktijk. Maar het onderwijs vraagt ook veel: ik kreeg met de jaren meer verantwoordelijkheden en was steeds vaker ’s avonds aan het werk om alles af te krijgen. Na 8 jaar raakte ik in een burn-out en heb ik mijn baan opgezegd. Op dit moment geef ik schilderles in mijn atelier en oriënteer ik me op de toekomst.

Sinds mijn eindexamen gaat mijn werk over mijn Bosnische familiegeschiedenis en de Joegoslavische burgeroorlog. Omdat het zo’n duidelijk thema is, weten mensen me goed te vinden. Toen ik dankzij de beurs van het Mondriaan Fonds naar Bosnië kon reizen en daar mensen heb kunnen interviewen over de oorlog, vielen alle puzzelstukjes op zijn plek. Dankzij de persoonlijke en gedetailleerde verhalen werd mijn werk toegankelijker. De tentoonstelling Srebrenica is Nederlandse geschiedenis waar ik in 2020 aan meedeed, leverde veel exposure op. Ik pluk nu de vruchten van mijn positie als Nederlandse kunstenaar met een migratieachtergrond. Er is op dit moment veel aandacht voor mijn werk maar ik vraag me af of dat over vijf jaar nog steeds zo zal zijn.
Ik zou in de nabije toekomst graag naar de Rijksacademie willen om me verder te ontwikkelen. Ik heb echter ook een kinderwens. Van collega’s met kinderen hoor ik dat het moeilijk is om beide te combineren. Voor vrouwen vallen belangrijke momenten in de carrière helaas samen met de vruchtbare leeftijd. En ieder jaar studeert er weer een nieuwe lichting af, klaar om jouw plek in te nemen. Je kunt het je dus eigenlijk niet veroorloven om een pauze te nemen. Ik heb sowieso het gevoel dat ik me steeds moet bewijzen in de kunstwereld. Mijn vrouw-zijn is daarbij geen voordeel. Helaas maak ik regelmatig mee dat mensen me seksistisch bejegenen. Toen een galeriehouder op atelierbezoek kwam en mijn werk bekeek, zei hij: “Jij moet werk maken over liefdesverdriet!” Ik vond zijn opmerking denigrerend en het advies totaal niet van toepassing op mijn werk. Ik maak vaker mee dat, meestal mannen, me ongevraagd advies geven. Ik hou daar niet van, ik kan mijn eigen zaakjes prima regelen.
Nu mijn ouders mijn successen meemaken, zijn ze gestopt met bidden. Ze zien ook dat mijn kunst voor de Bosnische gemeenschap van belang is en dat betekent veel voor me. Aan hen hoef ik me gelukkig niet meer te bewijzen en als anderen aan me twijfelen, denk ik: wacht maar, ik kom er wel!
december 2025
https://www.elmacavcic.nl/